Η ζάχαρη Quilombo

Η νέα ζάχαρη του Σπόρου προέρχεται από το Κίνημα των Χωρίς Γη (MST) της Βραζιλίας, ένα από τα μεγαλύτερα και δυναμικότερα αγροτικά και κοινωνικά κινήματα στον κόσμο. Είναι το δεύτερο προϊόν που εισάγεται από το κίνημα αυτό (το άλλο είναι το αφέψημα μάτε), σε συνεργασία αυτή τη φορά με την ιταλική οργάνωση Ya Basta. Και είναι η πρώτη φορά που συνεταιρισμός του MST εξάγει ζάχαρη στην Ευρώπη.

Ένας ξεχωριστός συνεταιρισμός

Η ζάχαρη παράγεται από τον συνεταιρισμό COPAVI (Cooperativa de Produção Agropecuária Vitória), ο οποίος γεννήθηκε από την ιδέα μελών του MST να δημιουργήσουν έναν διαφορετικό τρόπο αγροτικής εργασίας και συνεργασίας. Το 1993, 16 οικογένειες κατέλαβαν τα 250 περίπου εκτάρια του πρώην τσιφλικιού Σάντα Μαρία στην Πολιτεία Παρανά, στον νότο της Βραζιλίας. Έναν χρόνο αργότερα, όταν το τσιφλίκι απαλλοτριώθηκε, καθάρισαν και αποκατέστησαν το κατεστραμμένο από τη μονοκαλλιέργεια ζαχαροκάλαμου έδαφος, έστησαν οικισμό και ίδρυσαν τον συνεταιρισμό, ο οποίος σήμερα αποτελείται από 23 οικογένειες, 80 δηλαδή περίπου άτομα.

Η γη, τα σπίτια, τα μέσα παραγωγής, τα προϊόντα που παράγονται και η υποδομή του συνεταιρισμού αποτελούν συλλογική ιδιοκτησία των μελών του. Οι πιο σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται στη Γενική Συνέλευση. Ωστόσο, αυτό που κάνει τόσο ιδιαίτερο τον συγκεκριμένο συνεταιρισμό είναι ότι οι οικογένειες όχι μόνο παράγουν αλλά και ζουν συλλογικά. Για παράδειγμα, τρώνε όλοι μαζί πρωινό και μεσημεριανό στην κοινοτική κουζίνα τις καθημερινές, και το βραδινό και τα σαββατοκύριακα ανά οικογένειες. Αν μια οικογένεια φύγει από τον συνεταιρισμό, δεν έχει ατομικό δικαίωμα στη γη. Πρόκειται για μια από τις πιο περίπλοκες μορφές συνεταιρισμού, αλλά όπως λένε τα μέλη του «μας κάνει πιο αλληλέγγυους. Απαιτεί πιο πολλά από τον καθέναν μας σε επίπεδο ανθρώπινων σχέσεων. Επειδή έχουμε μεγαλώσει στον ατομικισμό, πρέπει να κάνουμε την αλλαγή από το “δικό μου” στο “δικό μας”».

Η εργασία είναι χωρισμένη ανά τομείς και αφορά την παραγωγή: ζαχαροκάλαμου (ζάχαρη, κασάσα, μελάσα), γαλακτοκομικών (γάλα, γιαούρτι, κρέμα, τυρί), πουλερικών και κρέατος, προϊόντων για την οικογενειακή διατροφή (φρούτα, λαχανικά, όσπρια, φούρνος). Υπάρχει επίσης ο τομέας εμπορικής διάθεσης και διοίκησης. Όλα τα προϊόντα παράγονται χωρίς χημικά, με αγροοικολογικές μεθόδους, και σε αρκετά μεγάλες ποσότητες: μιλάμε, για παράδειγμα, για 25 τόνους ζάχαρη, 2 τόνους μελάσα, 8,6 τόνους οπωροκηπευτικών, 13.000 λίτρα κασάσα, 24.000 λίτρα γάλα (το οποίο παστεριώνεται στο μικρό γαλακτοκομείο του συνεταιρισμού) τον μήνα. Όσον αφορά τη ζάχαρη Quilombo, μέχρι και η συσκευασία της γίνεται στον οικισμό, από τον συνεταιρισμό Amaterra (Ένωση Μικρών Γεωργών Mão na Terra). Είναι ακατέργαστη (με όλα δηλαδή τα θρεπτικά της συστατικά), χωρίς αφαίρεση ή προσθήκη μελάσας και έχει τη βραζιλιάνικη πιστοποίηση Rede Eco Vida.

Η παραγωγή του συνεταιρισμού προορίζεται κυρίως για την τοπική αγορά: τα προϊόντα πωλούνται σε πολύ χαμηλή τιμή απευθείας σε καταναλωτές, σε λαϊκές αγορές και σε μαγαζιά της περιοχής. Το γάλα, για παράδειγμα, πωλείται σε χαμηλή τιμή παρότι ο συνεταιρισμός έχει το μονοπώλιο γάλακτος στην περιοχή, γιατί «δεν παράγουμε για να πουλήσουμε αλλά για να έχουν οι εργάτες και οι οικογένειές τους πρόσβαση σε καλής ποιότητας και υγιεινό φαγητό σε προσιτή τιμή». Σημειωτέον, τέλος, ότι μόνο 150 εκτάρια χρησιμοποιούνται για την αγροκτηνοτροφική παραγωγή, η υπόλοιπη έκταση είναι γηγενές δάσος.

Μάλλον όχι τυχαία, μετά από 17 χρόνια συλλογικής ζωής και παραγωγής, ο συνεταιρισμός αυτός θεωρείται πρότυπο και αποτελεί σύμβολο του αγώνα των Χωρίς Γη στη Βραζιλία. To MST δεν τον βλέπει σαν ουτοπία μέσα σε έναν ωκεανό ιδιωτικής ιδιοκτησίας, κέρδους και ανταγωνισμού αλλά ως ένα βιώσιμο εναλλακτικό μοντέλο που αποδεικνύει ότι η αγροτική μεταρρύθμιση είναι εφικτή και ότι υπάρχουν και άλλες μορφές παραγωγής και σχέσεων. Γι' αυτό και εμείς ονομάσαμε τη ζάχαρη Quilombo, όπως ονόμαζαν δηλαδή οι μαύροι σκλάβοι της Βραζιλίας τις ελεύθερες κοινότητες που δημιουργούσαν στα βάθη της ζούγκλας όταν δραπέτευαν από τις φυτείες των λευκών, και όπου ελεύθεροι πλέον οργάνωναν τη δική τους αυτόνομη ζωή.

Το Κίνημα των Χωρίς Γη

Το MST έχει τρία εκατομμύρια μέλη και από το 1984 αγωνίζεται να αλλάξει τις άνισες κοινωνικές και οικονομικές δομές της Βραζιλίας, μιας χώρας με τεράστια συγκέντρωση γης και πλούτου (το 1% του πληθυσμού κατέχει το μισό της καλλιεργήσιμης γης τη στιγμή που το 60% των αγροτικών εκτάσεων παραμένει ακαλλιέργητο και 4,5 εκατομμύρια οικογένειες δεν έχουν γη). Το MST εφαρμόζει το γνωστό σύνθημα «κατάληψη, αντίσταση, παραγωγή» και επιβάλλει στην πράξη την πολυπόθητη αγροτική μεταρρύθμιση: μέλη του καταλαμβάνουν ακαλλιέργητες εκτάσεις (στηριζόμενα σε άρθρο του Συντάγματος που ορίζει ότι αγροκτήματα που δεν αξιοποιούνται παραγωγικά θα πρέπει να απαλλοτριώνονται) και μέσα από νομική και πολιτική πίεση, πορείες, μπλόκα δρόμων κ.λπ., διεκδικούν τους τίτλους ιδιοκτησίας τους. Με αυτόν τον τρόπο, το MST έχει αποδώσει γη σε 500.000 οικογένειες και έχει φτιάξει χιλιάδες κέντρα υγείας και σχολεία (στα οποία φοιτούν περισσότεροι από 160.000 μαθητές), με το δικό του εκπαιδευτικό σύστημα.

Στους οικισμούς του στα απαλλοτριωμένα αγροκτήματα, η παραγωγή είναι ατομική, ανά οικογένειες ή, σε μερικές περιπτώσεις, συλλογική, και πρώτιστο στόχο έχει την κάλυψη των τοπικών αναγκών και την επίτευξη της διατροφικής αυτάρκειας. Για την προώθηση των προϊόντων του στην τοπική αγορά, το MST έχει ιδρύσει εκατοντάδες συνεταιρισμούς, οι οποίοι συνενώνονται σε μεγαλύτερους που λειτουργούν σε επίπεδο πολιτείας.

Και κάτι τελευταίο...

Στις μέρες μας, που η εποχή της αποικιοκρατίας και του δουλεμπορίου ξαναζωντανεύει με την επέλαση των βιοκαυσίμων, που τεράστιες καλλιεργήσιμες και δασικές εκτάσεις εξαφανίζονται με τρομακτικό ρυθμό και στη θέση τους φυτεύονται μεταλλαγμένα ζαχαροκάλαμα με τις γνωστές συνέπειες στη ζωή χιλιάδων αγροτών, το περιβάλλον, το κλίμα, την παραγωγή, την επάρκεια και τις τιμές των τροφίμων, η ζάχαρη ενός κινήματος το οποίο πρωτοστατεί στον αγώνα για την προώθηση της διατροφικής κυριαρχίας και ενάντια στη βιομηχανοποιημένη γεωργία και την παραγωγή βιοκαυσίμων, είναι ακόμη πιο γλυκιά!